Het Schaakratingsysteem Dat het Voetbal Overnam

Het voetbal heeft niet zelf een systeem bedacht om te beoordelen hoe sterk een team is ten opzichte van alle andere teams waar het tegen kan spelen. Het leende er min of meer één, vrijwel kant-en-klaar, uit het schaken, waar Arpad Elo in de jaren zestig het oorspronkelijke ratingsysteem bouwde om precies hetzelfde onderliggende probleem op te lossen: deelnemers rangschikken die niet allemaal tegen elkaar spelen, aan de hand van resultaten die op verschillende momenten tegen tegenstanders van heel verschillende sterkte werden behaald. Dit is relatief onbekend terrein voor Nederlandse voetballezers, dus Touchline Notes legt het hier stap voor stap uit.

De mechaniek is simpel genoeg om met de hand te doen, al doet niemand dat in de praktijk nog echt. Elk team begint met een rating. Na elke wedstrijd worden de ratings van beide teams bijgewerkt op basis van het echte resultaat, vergeleken met wat het ratingverschil vooraf voorspelde. Klop je een veel sterkere tegenstander, dan schiet je rating flink omhoog, omdat het model verrast werd; klop je een veel zwakkere, dan beweegt hij nauwelijks, omdat dat resultaat al werd verwacht. Verlies je van een team waar je stevig favoriet tegen was, dan zakt je rating hard, in verhouding tot hoe onwaarschijnlijk dat resultaat verondersteld werd te zijn. Het systeem corrigeert zichzelf voortdurend: de rating van een team is eigenlijk gewoon een doorlopend verslag van hoe vaak zijn resultaten de verwachtingen bevestigden of tegenspraken, continu bijgewerkt per wedstrijd in plaats van elk seizoen gereset.

De voetbalversie, het meest zichtbaar onderhouden door onafhankelijke projecten zoals de World Football Elo Ratings-site in plaats van door een officiële bond, voegt een paar sportspecifieke aanpassingen toe die het schaken nooit nodig had: een weging voor de grootte van de doelpuntenmarge, omdat een 4-0-zege meer zegt over relatieve sterkte dan een 1-0-zege, een weging voor het belang van de competitie, omdat een WK-wedstrijd de ratings doorgaans meer beweegt dan een gewone oefenwedstrijd, en vaak een correctie voor thuisvoordeel, omdat uitspelen een echt zwaardere opgave is waar het model rekening mee moet houden voordat het een resultaat beoordeelt.

De aantrekkingskracht van Elo, vergeleken met iets als een starre FIFA-ranglijst gebaseerd op punten-per-competitieformules, is dat er geen kunstmatige plafonds of categoriegrenzen zijn. De rating van een team weerspiegelt simpelweg het opgebouwde gewicht van alles wat het gedaan heeft tegen iedereen waartegen het speelde, gewogen naar hoe verrassend elk resultaat op dat moment was, wat meestal ranglijsten oplevert die een basale logica-toets doorstaan, zelfs voor teams die niet spelen in de competities die een bureaucratischer puntensysteem toevallig zwaar beloont. Het is ook echt voorspellend op een manier die simpele winst-verliesstatistieken niet zijn, omdat het hele systeem gebouwd is om winkansen voor toekomstige duels te schatten, niet alleen het verleden te beschrijven.

Het heeft ook echte grenzen. Elo heeft geen geheugen voor spelerswissels, blessures, trainersbenoemingen, of wat dan ook dat een team wezenlijk anders kan maken dan de versie van zichzelf die zes maanden geleden zijn huidige rating verdiende; het kent alleen resultaten, en een team dat stilletjes zijn hele selectie heeft vernieuwd, draagt nog steeds de opgebouwde rating van het team van vóór die vernieuwing, en past zich pas geleidelijk aan naarmate nieuwe resultaten binnenkomen. Het is ook maar één model tussen meerdere concurrerende benaderingen, sommige nemen individuele spelerskwaliteit, marktwaarden of gedetailleerdere prestatiedata mee in plaats van alleen resultaten, en verschillende Elo-implementaties kunnen behoorlijk van elkaar verschillen afhankelijk van hoe ze doelpuntenmarge, competitiebelang en hoeveel ratings per wedstrijd mogen bewegen, wegen.

Verstandig gebruikt is Elo een van de eerlijkere manieren om een simpele vraag te beantwoorden: hoe goed is dit team nu, vergeleken met alle andere, puur op basis van wat er daadwerkelijk op het veld is gebeurd. Gebruikt als laatste woord in een discussie over welk team echt het beste ter wereld is, loopt Elo tegen hetzelfde probleem aan als elk systeem met één ranglijstgetal: het verplat een oprecht ingewikkelde vraag tot één cijfer, en daarbij gaat veel nuance verloren. Lees samen met expected points voor teamkracht over één seizoen, in plaats van een lange geschiedenis aan resultaten.

Is Elo nauwkeuriger dan de officiële FIFA-wereldranglijst?

Elo wordt onder analisten doorgaans gezien als het eerlijkere voorspellende instrument, vooral omdat het geen kunstmatige bodems, categoriegrenzen of vaste puntenwaarden per competitie kent zoals het puntensysteem van de FIFA, en het specifiek gebouwd is om winkansen te schatten in plaats van teams simpelweg te rangschikken op opgebouwde punten. Dat gezegd hebbende, hangt "nauwkeuriger" af van waar je het tegen afzet. Elo heeft de FIFA-ranglijst in retrospectieve studies naar wedstrijdvoorspelling over het algemeen verslagen, maar geen van beide systemen houdt rekening met blessures, selectiewijzigingen of actuele vorm zoals de live odds van een wedmarkt dat wel doen.