Controleur: de 6 die de verdediging afschermt en het spel verdeelt

Een controleur is de verdedigende middenvelder die vlak voor de eigen verdediging speelt: zonder bal schermt hij de centrale verdedigers af, met bal is hij het eerste aanspeelpunt. In Nederland heet hij ook gewoon de 6, naar het rugnummer dat bij de rol hoort.

Elk elftal moet de ruimte tussen de verdediging en het middenveld bewaken. Niet elke ploeg geeft één speler de opdracht om daar te wonen. Doet een trainer dat wel, dan wordt die speler het scharnier van het team. Hij krijgt de eerste bal van de centrale verdedigers. Hij is de laatste middenvelder tussen de tegenstander en het eigen strafschopgebied. En hij bepaalt vaak hoe snel de ploeg omschakelt van verdedigen naar aanvallen.

Wat doet een controleur?

Zonder bal heeft de controleur drie taken. Hij schermt af: hij staat in de passlijnen naar de spitsen van de tegenstander, zodat een bal in de voeten van de spits of in zone 14 er niet in zit. Hij dekt af: valt een centrale verdediger uit of staat een back hoog, dan vult hij het gat. En hij wint de bal terug, met een tackle, een onderschepping of door als eerste bij de tweede bal te zijn.

Met bal moet hij het spel gaande houden. Hij zakt uit om de bal van de centrale verdedigers te ontvangen, draait in of speelt direct door, en verlegt het spel als één kant vol staat. Een goede 6 verliest de bal zelden, want balverlies in zijn zone zet de tegenstander meteen door het hart van het veld. Bij opbouw van achteruit is hij daarom de speler rond wie de tegenstander zijn pressing bouwt. Een Nederlandse tactiekblog noemt nog een eis die vaak vergeten wordt: loopvermogen. De controleur moet de hele breedte van het veld kunnen bestrijken.

Controleur, verdedigende middenvelder, de 6

Je hoort in Nederland drie namen voor dezelfde plek. "Verdedigende middenvelder" is de algemene term. "Controleur" of "controlerende middenvelder" legt de nadruk op het bewaken van de ruimte en het tempo. En "de 6" komt van het rugnummer: verdedigende middenvelders spelen vaak met 6, en volgens een Nederlandse uitlegsite is dat nummer vrijwel altijd voor de controlerende middenvelder. Dat is niet altijd zo geweest. In de klassieke Nederlandse nummering van de 4-3-3 was de 6 een rechtshalf, met de 8 als linkshalf. In Engeland droegen centrale verdedigers traditioneel de 6. Meer over de Nederlandse nummering lees je in het overzicht van posities in het voetbal.

Het Engelse "CDM" (central defensive midfielder) zie je vooral in games en scoutingdatabases. Het Nederlandse Wikipedia-artikel over middenvelders gebruikt ook "anchorman" voor de ballenafpakker vóór de verdediging.

Drie soorten controleurs

Het Nederlandse Wikipedia-artikel over middenvelders maakt een tweedeling die je in de praktijk tot drie types kunt uitbreiden.

• De ballenafpakker. Duels, onderscheppingen, dan een eenvoudige pass. Nigel de Jong, die als verdedigende middenvelder 81 interlands speelde, is het Nederlandse schoolvoorbeeld. Zijn bijnaam was niet voor niets "The Terrier". Claude Makélélé bij Real Madrid en Chelsea is het bekendste buitenlandse voorbeeld.
• De spelverdeler op 6. Hij houdt de bal in beweging en bepaalt het tempo. Mark van Bommel en Frenkie de Jong worden in dat rijtje genoemd, naast Xabi Alonso en Andrea Pirlo. Een Nederlandse tactiekblog noemt Pirlo als spelverdeler op 6 wel een uitzondering; de creatiefste versie van deze speler heet in Italië de regista.
• De positionele 6. Hij verdedigt vooral door op de juiste plek te staan voordat de bal komt. Sergio Busquets speelde bij Barcelona in de meest verdedigende rol, met de punt naar achteren.

Zuivere types zijn zeldzaam. De Belg Timmy Simons, die 94 interlands speelde en met PSV drie keer kampioen werd, stond als verdedigende middenvelder te boek maar speelde ook centraal achterin en als libero.

De 6 in de Nederlandse school

In Nederland is de controleur onlosmakelijk verbonden met de 4-3-3. Het middenveld kan in die formatie op twee manieren staan. Met de punt naar voren speelt een 10 achter de drie aanvallers en vormen twee middenvelders een blok voor de verdediging. Met de punt naar achteren staat er één speler kort voor de verdediging, en die speler is de controleur.

Johan Cruijff koos uitgesproken voor die tweede variant. In een stuk uit 2015 legde hij uit waarom hij liever een 6 dan een 10 had: met een 10 speel je 4-2-1-3, met een 6 speel je 4-1-2-3. Met de 6 houd je meer spelers achter de bal, van wie twee toch kunnen aanvallen. Volgens Cruijff win je zo zowel verdedigend als aanvallend een man.

Het bekendste tegenvoorbeeld is Oranje van 2010. Daar vormden Mark van Bommel en Nigel de Jong samen met de twee centrale verdedigers een blok, terwijl Wesley Sneijder als 10 de vrijheid had om het spel te verdelen. Dat werd een dubbele controleur. In de WK-finale tegen Spanje zette De Jong zijn voet op de borst van Xabi Alonso, zonder rode kaart. Het beeld van de ballenafpakker die over de grens gaat, is sindsdien moeilijk los te zien van de rol.

Van Bommel liet de andere kant zien. Een Nederlandse tactiekblog noemt hem bij PSV een vrij complete middenvelder die het juiste moment voor de diepe bal koos. Bij Bayern München werd hij in 2008 aanvoerder, als eerste buitenlander die de kampioensschaal omhoog mocht houden. Frenkie de Jong zette die lijn voort. Barcelona betaalde in 2019 75 miljoen euro voor hem, het hoogste bedrag ooit voor een speler uit de Eredivisie.

Eén controleur of twee

Een 4-3-3 met de punt naar achteren speelt met één controleur aan de basis van het middenveld. Voor hem staan twee middenvelders die kunnen drukzetten en lopen, maar bij balverlies moet hij de breedte vaak alleen bewaken. Een 4-2-3-1 zet twee controleurs naast elkaar. Dat beschermt de verdediging beter en laat één van de twee opkomen terwijl de ander blijft. Veel ploegen wisselen tijdens de wedstrijd: twee zessen zonder bal, één met bal. Het verschil tussen de twee systemen lees je in 4-4-2 tegen 4-3-3.

Uitzakken tussen de centrale verdedigers

In balbezit zakt de 6 vaak tussen de twee centrale verdedigers. De ploeg bouwt dan op met drie achterin, de backs kunnen hoog staan en twee spitsen van de tegenstander moeten ineens drie verdedigers onder druk zetten. Het verandert ook de restverdediging: de 6 staat al achter de bal als de aanval strandt. Sommige trainers bereiken dezelfde vorm anders, met een back die als inverted back naar het middenveld schuift terwijl de 6 blijft staan.

Zo herken je de controleur in een wedstrijd

Kijk naar de ploeg als de keeper of een centrale verdediger de bal heeft. De controleur is de speler die zich centraal aanbiedt, vaak met zijn rug naar het doel van de tegenstander. Let daarna op het moment van balverlies: hij is de middenvelder die niet meeloopt naar voren, maar stopt, draait en het midden dichtzet.

Wat is een controleur in het voetbal?

Een controleur is de verdedigende middenvelder die vlak voor de centrale verdedigers speelt. Hij schermt de verdediging af, wint ballen terug en verdeelt het spel vanaf de eerste lijn. In een 4-3-3 met de punt naar achteren is hij de enige speler op die plek.

Wat is een nummer 6 in het voetbal?

De nummer 6 is in Nederland meestal de controleur, de verdedigende middenvelder vóór de verdediging. Vroeger was de 6 in de Nederlandse 4-3-3 een rechtshalf, en in Engeland droegen centrale verdedigers het nummer. Het rugnummer en de taak lopen dus niet altijd gelijk.

Wat is het verschil tussen een 6 en een 8?

De 6 blijft voor de verdediging en beschermt die; de 8 beweegt tussen verdediging en aanval, komt op in de helft van de tegenstander en zet hoger druk. In een middenveld van drie staat de 6 meestal aan de basis, met een 8 en een meer aanvallende middenvelder voor zich.

Wat maakt een goede verdedigende middenvelder?

Eerst positie: tussen de bal en het eigen doel staan voordat de tegenstander passt. Daarna rust aan de bal onder druk, timing in het duel zonder te vroeg in te glijden, en de discipline om te blijven staan als iedereen wil aanvallen. Loopvermogen hoort daar ook bij, want hij bestrijkt de hele breedte.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.