Buitenspel en de buitenspelval: de regel in gewone taal en hoe verdedigingen hem gebruiken

Je staat buitenspel als je op de helft van de tegenstander voor de bal en de voorlaatste tegenstander staat op het moment dat een medespeler speelt, en je daarna aan het spel deelneemt. De buitenspelval gebruikt die regel: de achterlinie stapt samen naar voren, zodat aanvallers buitenspel komen te staan.

Precies gezegd vergelijkt Regel 11 de aanvaller met zowel de bal als de voorlaatste tegenstander, op het moment dat een medespeler de bal speelt of raakt. Alleen als hij dan bij het spel betrokken raakt, is het een overtreding.

De regel bepaalt hoe elke ploeg aanvalt en verdedigt. Zonder buitenspel zouden spitsen naast de keeper kunnen wachten. Met buitenspel bepaalt de lijn van de verdediging hoeveel ruimte er achter ligt en hoe hoog de hele ploeg kan spelen.

De buitenspelregel in gewone taal

De regel is Regel 11 van de spelregels, opgesteld door de International Football Association Board (IFAB). De kern:

• De buitenspelpositie: je staat in buitenspelpositie als een deel van je hoofd, romp of voeten op de helft van de tegenstander is en dichter bij de doellijn dan zowel de bal als de voorlaatste tegenstander. Meestal is de keeper een van de laatste twee.
• Armen en handen tellen niet mee: volgens de IFAB tellen de handen en armen van alle spelers, keepers inbegrepen, niet mee. De grens van de arm ligt ter hoogte van de onderkant van de oksel.
• Gelijk is geen buitenspel: sta je op één lijn met de voorlaatste tegenstander, of met de laatste twee, dan sta je niet in buitenspelpositie.
• Je eigen helft is veilig: op je eigen helft kun je geen buitenspel staan.

In buitenspelpositie staan is op zich geen overtreding. Dat wordt het pas als je, op het moment dat een medespeler de bal speelt of raakt, actief aan het spel deelneemt. Bijvoorbeeld door de bal te spelen of aan te raken, door een tegenstander te hinderen (zijn zicht te blokkeren of met hem om de bal te duelleren), of door voordeel te halen uit een bal die terugkaatst van de paal, de lat, een wedstrijdofficial of een tegenstander.

Er zijn ook uitzonderingen. Je kunt niet buitenspel staan als je de bal rechtstreeks ontvangt uit een doelschop, een inworp of een hoekschop. En speelt een tegenstander de bal bewust, dus niet via een kaatsbal of een redding, dan word je niet bestraft als je die bal in buitenspelpositie ontvangt. De straf voor buitenspel is een indirecte vrije schop voor de tegenpartij, op de plek van de overtreding.

Hoe de regel veranderde

Nederlandse Wikipedia beschrijft de geschiedenis in stappen. De eerste regels van de Engelse voetbalbond uit 1863 waren erg streng. In 1866 mocht een speler de bal spelen zolang er ten minste drie tegenstanders tussen hem en het doel stonden. In 1925 werd dat ten minste twee. Er vielen flink meer doelpunten. Volgens Engelstalige Wikipedia leidde de wijziging ook tot het WM-systeem, met een extra centrale verdediger.

In 1990 kwam de regel dat een aanvaller op één lijn met de voorlaatste tegenstander niet meer buitenspel staat. Het voordeel van de twijfel ging daarmee naar de aanvaller. In 2005 verduidelijkte de IFAB dat alleen hoofd, romp en voeten meetellen, niet de armen.

De buitenspelval

De buitenspelval maakt van de regel een wapen. Nederlandse Wikipedia omschrijft het als een techniek waarbij de hele verdediging een paar stappen naar voren zet, zodat de voorste spelers van de tegenstander buitenspel komen te staan. Op het moment dat de tegenstander een pass vooruit wil geven, stappen de verdedigers tegelijk uit. Aanvallers die een seconde eerder nog goed stonden, staan dan voorbij de lijn.

Daar zijn drie dingen voor nodig:

• Een lijn die samen beweegt: blijft één verdediger hangen, dan speelt hij iedereen vrij. Meestal geven de centrale verdedigers het signaal.
• Een moment: de lijn stapt uit als de balbezitter zijn hoofd naar beneden doet of op het punt staat te passen, niet daarna.
• Druk op de bal: een passer met tijd en ruimte kan wachten op de loopactie. Een passer onder druk kan dat niet.

Een Nederlands wapen: Ajax en Milan

Voor Nederlanders is de buitenspelval verbonden met het totaalvoetbal. Nederlandse Wikipedia noemt de toen revolutionaire buitenspelval een belangrijk onderdeel, en wapen, van de ploegen die totaalvoetbal speelden. Een hoge lijn, aanvallers die vroeg druk zetten en een verdediging die uitstapt: het hoorde allemaal bij elkaar.

Eind jaren tachtig werd het idee perfect uitgevoerd in Italië, met drie Nederlanders in de hoofdrol. Arrigo Sacchi liet AC Milan spelen in een 4-4-2 met zonedekking, hoge druk en een hoge verdediging. Engelstalige Wikipedia schrijft dat de afstand tussen verdediging en middenveld bij hem nooit groter was dan 25 tot 30 meter, en dat de buitenspelval vast onderdeel was. Met Ruud Gullit, Marco van Basten en Frank Rijkaard won Milan de Europacup I in 1989, met 4-0 tegen Steaua Boekarest, en in 1990, met 1-0 tegen Benfica. Een tegenstelling met het Italiaanse catenaccio van eerder, dat juist diep stond met een vrije libero erachter.

De buitenspelval leeft nog steeds, ook met een Nederlander in de hoofdrol. Volgens Engelstalige Wikipedia speelde het Liverpool van Jürgen Klopp met een hoge lijn en snelle centrale verdedigers als Virgil van Dijk en Ibrahima Konaté. In het Premier League-seizoen 2021/22 zette Liverpool 144 keer een tegenstander buitenspel, tegen 94 keer voor nummer twee Manchester City: 53 procent meer.

Waarom ploegen hem gebruiken

Een hoge lijn met een buitenspelval maakt het veld klein. De spitsen van de tegenstander kunnen niet in de ruimte achter de verdediging wachten, de afstand tussen de linies wordt kleiner en het druk zetten werkt beter, omdat er minder ruimte is om doorheen te spelen. Het is de natuurlijke partner van gegenpressing en een hoge verdedigingslinie.

De risico's

Als de buitenspelval mislukt, gaat het meteen goed mis. Volgens Engelstalige Wikipedia vraagt de val een precieze timing en geldt hij als riskant: wie tegen de looprichting van de aanval in naar voren stapt, kan het doel open laten. Schat één verdediger het verkeerd in, of speelt een passer zonder druk de bal een tel later, dan staat er een aanvaller alleen voor de keeper. Daarom heb je bij een hoge lijn een keeper nodig die achter de verdediging kan opruimen, het werk dat vroeger een libero deed, en snelle centrale verdedigers die kunnen terugzetten.

Moderne techniek heeft de inzet vergroot. Met videobeelden en camera's worden heel kleine verschillen nu precies gecontroleerd. Een lijn die een fractie te laat is, valt op. Maar een val die op een paar centimeter klopt, wordt ook gezien.

Zo herken je een buitenspelval in een wedstrijd

Kijk naar de achterlinie in plaats van naar de bal. Krijgt de spelmaker van de tegenstander de bal met zijn gezicht naar voren, dan stapt een ploeg met een buitenspelval als één blok uit, vaak met een roep of een opgestoken arm van de centrale verdediger. De aanvallers staan dan ineens voorbij de lijn. Tel hoe vaak de vlag van de assistent-scheidsrechter in de eerste helft omhooggaat. Een hoog aantal wijst meestal op een bewuste val, niet op pech voor de aanvallers.

Wanneer sta je buitenspel?

Je staat buitenspel als je, op het moment dat een medespeler de bal speelt, op de helft van de tegenstander dichter bij de doellijn staat dan zowel de bal als de voorlaatste tegenstander, en je daarna aan het spel deelneemt. Sta je op één lijn, dan is het geen buitenspel.

Kun je buitenspel staan bij een inworp of doelschop?

Nee. Volgens Regel 11 kun je niet buitenspel staan als je de bal rechtstreeks ontvangt uit een doelschop, een inworp of een hoekschop.

Tellen armen mee bij buitenspel?

Nee. Alleen hoofd, romp en voeten tellen mee. Volgens Regel 11 van de IFAB tellen de handen en armen van alle spelers, keepers inbegrepen, niet mee.

Wat is een buitenspelval?

Een buitenspelval is een verdedigende tactiek waarbij de achterlinie samen naar voren stapt, vlak voordat de tegenstander een pass vooruit geeft. De aanvallers staan dan in buitenspelpositie op het moment dat de bal gespeeld wordt.

Probeer een hoge viermansverdediging op het tactiekbord.