Schotkwaliteit: Waarom de Gemiddelde Kans Net Zo Zwaar Telt als het Totaal

Schotkwaliteit is de gemiddelde expected goals-waarde van een schot: de totale xG gedeeld door het aantal schoten. Dat geeft de typische kwaliteit van de kansen die een ploeg creëert of weggeeft, en niet hoeveel kansen ze neemt. Het is geen vaste Nederlandse statistieknaam; in tabellen staat het meestal gewoon als xG per schot, de vertaling van het Engelse shot quality. Twee ploegen kunnen een wedstrijd met dezelfde xG afsluiten langs totaal verschillende wegen. De ene doet dertig pogingen van elk 0,06, de meeste van buiten de zestien. De andere speelt vijf grote kansen uit van elk 0,36. Beide komen uit op 1,8 xG, en alleen xG per schot houdt ze uit elkaar.

Dat onderscheid doet ertoe omdat volume en kwaliteit verschillende knoppen zijn, en een trainer kan er los van elkaar aan draaien. Volume komt uit terrein en tempo: de bal hoog veroveren, het balbezit terugbrengen naar het laatste derde, vroeg en vaak schieten. Kwaliteit komt uit geduld en precisie: de halve kans van ruim twintig meter laten liggen, de extra pass geven voor een teruggetrokken bal in plaats van een voorzet, de bal bij een speler in het doelgebied krijgen. Een ploeg die agressief druk zet en op alles schiet, stapelt pogingen op met een lage gemiddelde waarde. Een ploeg die de bal laat rondgaan tot de verdediging opengaat, schiet minder vaak maar met een hogere waarde. Geen van beide is fout. Het zijn verschillende routes naar een vergelijkbare xG, en xG per schot vertelt je welke een ploeg gebruikt.

Het vroege StatsBomb-werk van Ted Knutson over schotkwaliteit geeft een idee van de schaal. Een afstandsschot is ongeveer 0,03 xG waard, zo'n één doelpunt per 33 pogingen. Een schot van rond de rand van het strafschopgebied zit bij 0,11. Een pass die een een-op-een met de keeper oplevert, geeft een kans van minstens 0,40. Het gat tussen de eerste en de laatste is meer dan dertien tegen één, en daarom kan de schotkeuze van een ploeg haar xG per schot flink verschuiven zonder dat het aantal schoten verandert.

Voor ploegen is het getal een diagnose. Produceert een ploeg veel xG uit heel weinig schoten, dan werkt de opbouw, maar is ze misschien één geblokte teruggetrokken bal verwijderd van de nul. Produceert ze een vergelijkbare xG uit veel schoten, dan is haar aanval op een andere manier duurzaam, maar lekt ze waarde bij elke speculatieve poging. The Football Analyst legt een sterke norm bij 12 tot 16 schoten per wedstrijd met een xG van 1,8 of meer, wat neerkomt op een gemiddelde van iets boven 0,11 per poging. Verdedigend werkt het andersom. Een ploeg die veel schoten tegen krijgt van 0,05 per stuk, houdt tegenstanders waarschijnlijk buiten de zestien en kan met het volume leven. Een ploeg die weinig schoten tegen krijgt van 0,20 per stuk, wordt opengespeeld, hoe netjes het schotenaantal er ook uitziet.

Voor spitsen komt xG per schot dicht bij een beschrijving van besluitvorming. De eigen handleiding van Hudl Statsbomb zegt dat de gemiddelde schotkwaliteit spelers kan aanwijzen die goede of slechte schoten nemen, en dat goede aanvallers zich minder onderscheiden door bovengemiddeld afronden dan door schoten vanaf waardevolle plekken af te dwingen. Een aanvaller met gemiddeld 0,20 per poging komt in het doelgebied en wacht op de teruggetrokken bal. Een aanvaller met gemiddeld 0,07 schiet van afstand en hoopt. Beiden kunnen twaalf keer scoren in een seizoen, maar de eerste doet het vanuit een herhaalbaar proces en de tweede vanuit een goede reeks die vroeg of laat afkoelt.

Twee correcties maken het getal bruikbaarder. Een penalty is ongeveer 0,76 xG waard, dus één strafschop kan het gemiddelde van een kleine steekproef fors optillen. Analisten geven daarom voor spelers en ploegen non-penalty xG per schot. En omdat xG vóór het schot alleen de kans beschrijft en niet de trap, voegt PSxG per schot een tweede laag toe: een speler wiens waarde na het schot per poging ruim boven zijn waarde vóór het schot ligt, kiest gewone kansen en raakt ze beter dan gemiddeld. Wil je zien hoe afstand, hoek en lichaamsdeel de waarde van één schot veranderen, probeer dan de xG-calculator en verplaats het schot door de zestien.

De beperkingen zijn de gebruikelijke. Omdat het een verhouding is, is xG per schot op kleine steekproeven veel grilliger dan de totale xG. Vijf schoten kunnen bijna elk gemiddelde opleveren, en één penalty of intikker kan een wedstrijdcijfer een tiende laten verspringen. Verschillende leveranciers bouwen verschillende modellen, dus de xG per schot van een ploeg op de ene site komt niet overeen met die op een andere, en vergelijken tussen sites is zinloos. En het getal zegt niets over de vraag of er wel geschoten had moeten worden. Een ploeg die elke halve kans laat liggen, zet een flatteus gemiddelde neer en een teleurstellend totaal. Lees het naast het aantal schoten en de totale xG, nooit in plaats daarvan.

Wat is belangrijker: schotkwaliteit of het aantal schoten?

Over een seizoen telt de totale xG het zwaarst, en beide knoppen voeden die. Maar bij een gelijk totaal heeft kwaliteit een streepje voor. Knutsons simulatie van een ploeg met een paar kansen van hoge waarde tegenover een ploeg met veel kansen van lage waarde liet zien dat de ploeg met de betere kansen twee tot drie punten per seizoen extra pakte, simpelweg omdat haar doelpuntenproductie van wedstrijd tot wedstrijd minder schommelde. Tegen topploegen is volume bovendien moeilijk te krijgen, en dus combineren de beste ploegen doorgaans een stabiele 12 tot 16 pogingen met een hoge gemiddelde waarde, en kiezen ze niet voor één uiterste. Een ploeg zonder volume kan over 38 wedstrijden niet op kwaliteit alleen leunen. Een ploeg zonder kwaliteit is overgeleverd aan het toeval.