Spits: de nummer 9 die vooral moet scoren

Een spits is de meest vooruitgeschoven speler van een elftal en de man van wie de meeste doelpunten worden verwacht. In Nederland heet hij ook centrumspits of gewoon de 9, naar het rugnummer dat bij de rol hoort.

Scoren is de kern, maar niet het hele werk. Een spits houdt de centrale verdedigers van de tegenstander bezig, houdt de bal vast tot zijn ploeggenoten aansluiten en is zonder bal de eerste verdediger. Geen positie heeft in de Nederlandse voetbaltaal zoveel bijnamen voor verschillende types.

Wat doet een spits met de bal?

• Afmaken. Dat is de hoofdtaak. Een spits scoort meestal binnen de zestien, vaak in één keer en onder druk.
• Diepte maken. Voetbaltactics.nl noemt het "het veld lang maken": loopacties achter de laatste linie die de verdediging terugdrukken. Daardoor krijgt je middenveld meer ruimte.
• Aanspeelbaar zijn. In de opbouw zoekt de spits volgens voetbaltactics.nl een plek tussen of net achter de twee centrale verdedigers. Met de rug naar het doel houdt hij de bal vast en legt hij af op een opkomende middenvelder.
• Uitzakken. Een technische spits komt het middenveld in om mee te voetballen over de grond. Dat is precies waar de valse negen zijn naam aan dankt.

Wat doet een spits zonder bal?

De spits is de eerste verdediger. Hij zet druk op de centrale verdediger aan de bal en sluit passlijnen af, bijvoorbeeld de pass naar de 6 van de tegenstander. Zo bepaalt hij naar welke kant de opbouw gaat. Veel pressing triggers beginnen met zijn eerste loopactie. Na balverlies doet hij mee aan de gegenpressing om de bal hoog op het veld terug te winnen.

Spits, centrumspits, de 9: de Nederlandse namen

• Spits is het gewone woord. Nederlandse Wikipedia gebruikt het van oudsher voor de hele voorhoede, maar op het veld bedoel je de centrale aanvaller.
• Centrumspits is de preciezere naam. Speelt een ploeg met één aanvaller, dan is dat de centrumspits. De Nederlandse 4-3-3 heeft een linksbuiten, een centrumspits en een rechtsbuiten.
• De 9 komt uit de Nederlandse nummering die je terugziet in het overzicht van posities in het voetbal: de 7 rechts, de 9 in het midden, de 11 links. Voetbaltactics.nl noemt de 9 de meest vooruitgeschoven speler van het elftal.

Een spits is altijd een aanvaller, maar een aanvaller is niet altijd een spits. Zo vat voetbaltactics.nl het verschil samen. Een buitenspeler is ook aanvaller, maar speelt aan de zijkant en is dus geen spits.

Let op: de Nederlandse "diepe spits"

Hier gaat het vaak mis bij vertalen. In het Engels is een deep-lying forward een spits die juist terugzakt. In het Nederlands betekent diepe spits het omgekeerde: de spits die het diepst staat, het dichtst bij het doel van de tegenstander. Nederlandse Wikipedia noemt Gerd Müller, Marco van Basten en Robert Lewandowski als diepe spitsen. Voor de spits die terugzakt achter de 9 heb je in het Nederlands een eigen woord: de schaduwspits.

Soorten spitsen, met Nederlandse voorbeelden

De afmaker of goalgetter. Hij leeft in en rond de zestien en is er als de bal komt. Voetbaltactics.nl noemt Klaas-Jan Huntelaar een pure afmaker, bijzonder sterk in en rond de zestien. Huntelaar, bijgenaamd The Hunter, werd twee keer topscorer van de Eredivisie, beide keren met 33 goals. Voor Oranje maakte hij 42 doelpunten in 76 interlands. Ruud van Nistelrooij hoort in hetzelfde rijtje. Hij werd topscorer in Nederland, Engeland en Spanje, en was volgens Wikipedia de eerste speler die in de Premier League in tien competitieduels op rij scoorde.

De targetman. Nederlandse Wikipedia spreekt van een targetspits. Hij is groot en sterk, schermt de bal af en is het aanspeelpunt voor lange ballen. Wikipedia noemt Harry Kane en Zlatan Ibrahimović. Voetbaltactics.nl noemt Patrick Kluivert als targetman: het aanspeelpunt voor het combinatiespel. Wout Weghorst, 1,97 meter lang, liet zien wat een lange spits laat in een wedstrijd kan doen, in de kwartfinale van het WK 2022. Oranje stond met 0-2 achter tegen Argentinië. Weghorst kopte in de 83e minuut raak op een voorzet van Steven Berghuis en maakte diep in de blessuretijd de 2-2 uit een ingestudeerde vrije trap. Oranje verloor daarna wel na strafschoppen.

De complete spits. Marco van Basten combineerde balbeheersing, techniek en tactisch inzicht met een feilloze afronding. Voetbaltactics.nl noemt hem dé nummer 9 van Ajax. In de EK-finale van 1988 tegen de Sovjet-Unie scoorde hij met een volley uit een moeilijke hoek, en hij werd topscorer van dat toernooi met vijf goals. Hij won drie keer de Ballon d'Or, in 1988, 1989 en 1992. Een enkelblessure dwong hem in 1995 te stoppen, op zijn dertigste.

De 9,5. Voetbaltactics.nl gebruikt die term voor een meevoetballende spits, zoals Robin van Persie en Dennis Bergkamp. Hij zit tussen de 9 en de aanvallende middenvelder in.

De valse negen. Op papier de spits, in de wedstrijd een extra middenvelder. Lionel Messi onder Pep Guardiola bij Barcelona is het standaardvoorbeeld. Volgt een centrale verdediger hem, dan valt er een gat in de achterste linie.

De invaller die beslist. Wikipedia noemt hem pinch-hitter of super-sub, met Filippo Inzaghi en Ole Gunnar Solskjær als voorbeelden.

Eén spits of twee

In de 4-3-3 en de 4-2-3-1 staat de spits er alleen voor. Zijn buitenspelers of de 10 moeten dan de zestien in komen, en hij moet zelf completer zijn. Een 4-4-2 of 3-5-2 speelt met twee spitsen die het werk verdelen. De ene blijft hoog, de andere zakt uit; de ene gaat in de diepte, de andere houdt de bal vast. Op het WK 2014 speelde Van Gaal met Oranje in een 3-5-2. Voetbaltactics.nl wijst erop dat buitenspeler Arjen Robben daarin een van de twee aanvallers was, vooral om diepte te maken.

Wat de cijfers laten zien

Goals alleen zeggen te weinig, want strafschoppen en geluk tellen zwaar mee. Analisten kijken naar expected goals (xG): de kwaliteit van de kansen die een spits krijgt. Non-penalty xG haalt de strafschoppen eruit. Schotkwaliteit, de gemiddelde xG per schot, laat zien of een spits goede kansen neemt of van overal schiet. Krijgt een spits steeds hoge xG maar scoort hij even niet, dan loopt hij nog steeds goed vrij.

Zo herken je het type spits in een wedstrijd

Kijk waar hij de bal krijgt. Ontvangt hij steeds met de rug naar het doel en legt hij af, dan zie je een targetman. Zie je hem alleen in de zestien, dan is het een afmaker. Duikt hij steeds op tussen de linies op het middenveld, dan speelt hij als valse negen of als 9,5. Let daarna op de eerste seconden na balverlies: zet hij meteen druk, of wacht hij?

Wat doet een spits in het voetbal?

Een spits is de meest vooruitgeschoven speler en moet vooral scoren. Hij maakt loopacties in de diepte, houdt de bal vast voor zijn ploeggenoten en is aanspeelbaar in de opbouw. Zonder bal zet hij als eerste druk op de verdedigers van de tegenstander.

Wat is het verschil tussen een spits en een centrumspits?

In het dagelijks gebruik bedoel je hetzelfde: de centrale aanvaller met de 9. Strikt genomen is spits het bredere woord voor de voorhoede, en is de centrumspits de aanvaller in het midden.

Wat is een diepe spits?

In het Nederlands is de diepe spits de spits die het verst naar voren staat, het dichtst bij het doel van de tegenstander. Hij maakt het veld lang door achter de laatste linie te lopen. Dat is dus iets anders dan de Engelse deep-lying forward, die juist terugzakt.

Wat is een targetman?

Een targetman is een lange, sterke spits die de bal met de rug naar het doel afschermt en vasthoudt. Hij is het aanspeelpunt voor lange ballen en legt af op opkomende spelers. Voetbaltactics.nl noemt Patrick Kluivert als Nederlands voorbeeld.

Wat is het verschil tussen een spits en een schaduwspits?

De spits speelt het hoogst en moet vooral scoren. De schaduwspits speelt vlak achter hem, met meer techniek, en haalt de bal ook op het middenveld. Dennis Bergkamp is het bekendste Nederlandse voorbeeld.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.