Tiki-taka: het korte passpel van Spanje en Barcelona, met Nederlandse wortels

Tiki-taka is een speelstijl met korte, snelle passes, voortdurende beweging zonder bal en zo veel mogelijk balbezit. De bal gaat van voet naar voet tot er een gat ontstaat, en wie de bal verliest, jaagt er meteen achteraan.

Het woord is Spaans, maar het idee heeft een Nederlands paspoort. Tiki-taka hoort bij het Spanje en het Barcelona van 2008 tot 2012, en die ploegen bouwden voort op wat Johan Cruijff in Barcelona had neergezet. Voor Nederlanders heeft de stijl daarom een dubbel gevoel: het is herkenbaar familie, en het is ook de stijl waartegen Oranje in 2010 een WK-finale verloor.

Hoe Nederland over tiki-taka praat

In Nederland gebruik je gewoon het Spaanse woord: tiki-taka. Het is een klanknabootsing. Volgens Nederlandse Wikipedia staat "tiki" voor het ene tikje en "taka" voor het volgende, het ritme van een reeks korte passes. Dezelfde pagina meldt dat het Nederlandse voetbal in de jaren zeventig al over "tik-tak voetbal" sprak.

Bij ons valt het woord bijna altijd in één adem met totaalvoetbal, Cruijff en "het Barcelona van Pep". En steeds vaker met positiespel, het begrip dat Guardiola zelf liever gebruikt.

Waar de naam vandaan komt

De Spaanse commentator Andrés Montes maakte het woord populair tijdens het WK van 2006 op de zender laSexta. Volgens Engelstalige Wikipedia riep hij tijdens Spanje-Tunesië dat Spanje "tiki-taka tiki-taka" speelde. Het woord was in het Spaanse voetbal waarschijnlijk al eerder in omloop, mogelijk als spottende opmerking van trainer Javier Clemente.

De Nederlandse lijn: Michels, Cruijff, Van Gaal, Rijkaard

De ideeën achter tiki-taka waren er lang voor de naam. Nederlandse Wikipedia legt de basisprincipes bij het totaalvoetbal van Rinus Michels en Johan Cruijff uit de jaren zeventig. Barcelona en Spanje hebben ze verfijnd en wereldwijd bekend gemaakt.

Cruijff trainde Barcelona van 1988 tot 1996 en bouwde een ploeg rond balbezit, positiediscipline en technische middenvelders. Zijn spelverdeler was een jonge Pep Guardiola. Volgens Nederlandse Wikipedia was Guardiola de organisator van het Dream Team en zorgde hij voor de snelle balcirculatie vanuit de verdediging. In 1992 won die ploeg de Europacup I, na verlenging tegen Sampdoria op Wembley. Guardiola zei later dat Johan hem had geleerd voetbal te begrijpen.

Na Cruijff kwamen nog twee Nederlanders. Engelstalige Wikipedia noemt Louis van Gaal en Frank Rijkaard als trainers die de stijl verder ontwikkelden, met veel aandacht voor de jeugdopleiding La Masia. Rijkaard won met Barcelona in 2006 de Champions League, met 2-1 tegen Arsenal. In juli 2008 nam Guardiola het van hem over. Nederlandse Wikipedia noemt Rijkaard de vierde succesvolle Nederlandse trainer van Barcelona, na Michels, Cruijff en Van Gaal.

Guardiola's Barcelona en Spanje, 2008–2012

Onder Guardiola won Barcelona volgens UEFA 14 van de 19 competities waaraan het meedeed. In zijn eerste seizoen kwamen er zes prijzen binnen, onder meer de landstitel, de Copa del Rey en de Champions League. Twee Champions League-finales werden gewonnen van Manchester United: in 2009 in Rome en in 2011 met 3-1 op Wembley. Messi scoorde in beide finales. UEFA telt 22 debuten van jeugdspelers onder Guardiola, met Xavi, Iniesta en Messi als bekendste namen.

Spanje speelde in die jaren met dezelfde kern. UEFA wijst erop dat de ploeg van Luis Aragonés al op balbezit was gebouwd toen Spanje EK 2008 won. Vicente del Bosque nam het over en won het WK van 2010 en het EK van 2012.

Oranje tegen tiki-taka: 2010 en 2014

Voor Nederland is tiki-taka verbonden met twee wedstrijden.

De eerste is de WK-finale van 11 juli 2010 in Soccer City, Johannesburg. Bert van Marwijk koos voor een harde, compacte aanpak. In de 62e minuut kwam Arjen Robben na een pass van Wesley Sneijder alleen voor Iker Casillas, maar de keeper tikte de bal met zijn teen naast. John Heitinga kreeg in de 109e minuut zijn tweede gele kaart, en in de 116e minuut scoorde Andrés Iniesta: 0-1 na verlenging.

Cruijff was er een dag later in El Periódico ongenadig over. Volgens de NOS noemde hij het spel van Oranje lelijk, hard en veel te verdedigend. Hij sprak van antivoetbal, en prees juist matchwinnaar Iniesta als speler van "het spel van Barcelona". De Nederlandse grondlegger koos dus openlijk de kant van de Spaanse erfgenaam.

De tweede wedstrijd is Spanje-Nederland op 13 juni 2014 in Salvador, in de groepsfase van het WK in Brazilië. Xabi Alonso zette Spanje uit een strafschop op voorsprong. Vlak voor rust maakte Robin van Persie op aangeven van Daley Blind gelijk met wat de NOS een fenomenale kopbal noemde: 1-1. Daarna scoorden Robben (twee keer), Stefan de Vrij en opnieuw Van Persie. Het werd 1-5. Louis van Gaal liet Oranje spelen in een 5-3-2 met drie centrale verdedigers. De NOS sprak van revanche voor 2010, en Spanje overleefde de groepsfase niet.

Hoe tiki-taka werkt op het veld

Tiki-taka is makkelijk uit te leggen en moeilijk te spelen. De belangrijkste onderdelen:

• Korte passes en driehoeken. Spelers staan zo dat de balbezitter altijd twee of drie korte opties heeft. Er wordt met één of twee keer raken gespeeld, sneller dan de tegenstander kan verschuiven.
• Beweging zonder bal. Na elke pass loopt de speler zich opnieuw vrij. Middenvelders duiken tussen de linies en in de half-spaces, en via de derde man speel je een tegenstander uit die de eerste optie had afgesloten.
• Geduld. Er komt geen geforceerde laatste pass. Is er geen gat, dan gaat de bal terug of breed, en begint de circulatie opnieuw. Zo creëer je overtal op de plek waar het telt.
• Direct druk na balverlies. Omdat er zoveel spelers dicht bij de bal staan, kan de ploeg meteen jagen. UEFA beschrijft het Barcelona van Guardiola als een ploeg die balbezit combineerde met hoge druk, een vroege vorm van gegenpressing.

De basis was meestal een 4-3-3. Busquets was de controleur voor de verdediging, Xavi en Iniesta draaiden het middenveld, en Messi speelde bij Barcelona als valse negen: hij zakte uit de spitspositie naar het middenveld en gaf de ploeg er een passer bij. Alles begon bij de opbouw van achteruit. Wil je alle rollen op een rij, kijk dan bij de voetbalposities.

Erfenis en kritiek

De invloed is overal. Opbouwen vanaf de keeper, voetballende centrale verdedigers, hoge druk na balverlies en middenvelders die de bal tussen de linies willen: dat werd na Barcelona en Spanje gemeengoed in Europa. Nederlandse Wikipedia vat het samen als techniek, intelligentie en teamwerk boven fysieke kracht.

Er is ook stevige kritiek. Tiki-taka kan verworden tot balbezit zonder doel: breed tikken, veel procenten, weinig kansen. Guardiola zelf wilde in 2014 niets meer van het woord weten. Volgens Engelstalige Wikipedia zei hij dat hij een hekel had aan passen om het passen, en noemde hij tiki-taka in die vorm onzin. Voor hem was de pass altijd een middel om de tegenstander uit positie te trekken.

Tegenstanders leerden zich ook te verdedigen: diep en compact in een laag blok, wachtend op de counter. De 1-5 van Salvador wordt vaak gezien als het einde van de Spaanse hoogtijdagen.

Zo herken je tiki-taka in een wedstrijd

Tel de passes voor een schot en kijk naar de afstanden tussen de spelers. Een ploeg die tiki-taka speelt, houdt veel mensen dicht bij de bal, speelt lange reeksen korte passes en trapt bijna nooit lang. Kijk daarna naar het moment van balverlies. Sluiten drie of vier spelers direct de bal in? Dan beschermt die ploeg haar balbezit zoals Spanje en Barcelona dat deden.

Guardiola sprak zelf liever over positiespel, de structuur onder het passen: waar spelers staan zodat elke pass een voordeel oplevert.

Wat is tiki-taka in simpele woorden?

Tiki-taka is voetbal met veel korte passes, veel beweging en veel balbezit. De ploeg laat de bal geduldig rondgaan tot er een opening komt en zet meteen druk als de bal verloren gaat.

Wat heeft tiki-taka met Cruijff te maken?

Cruijff trainde Barcelona van 1988 tot 1996 en legde daar de basis: balbezit, positiediscipline en technische middenvelders. Guardiola was zijn spelverdeler en bouwde als trainer op die ideeën voort. Ze zijn zelf weer geworteld in het Nederlandse totaalvoetbal.

Is tiki-taka hetzelfde als totaalvoetbal?

Nee. Bij totaalvoetbal wisselen spelers voortdurend van positie. Tiki-taka draait vooral om korte passes en balbezit, met een vastere structuur. Ze delen wel het idee dat je de ruimte met de bal beheerst.

Waarom verloor Oranje de WK-finale van 2010 van Spanje?

Oranje speelde hard en compact, Cruijff vond het antivoetbal, en Robben miste na 62 minuten de grote kans. In de 116e minuut, met Nederland met tien man na de rode kaart voor Heitinga, scoorde Iniesta de 0-1.

Probeer de 4-3-3 op het tactiekbord.