Buitenspeler: de rechtsbuiten en linksbuiten die de back passeren

Een buitenspeler is een aanvaller die aan de zijkant van het veld begint, bij de zijlijn, en de back van de tegenstander moet passeren. Daarna geeft hij de voorzet of snijdt hij naar binnen om zelf te schieten.

In Nederland heet hij rechtsbuiten of linksbuiten, met traditioneel de 7 en de 11 op zijn rug. De buitenspeler hoort bij de Nederlandse 4-3-3, het systeem dat Rinus Michels bij Ajax en Ernst Happel bij Feyenoord in de jaren zeventig groot maakten.

Wat doet een buitenspeler met de bal?

De kern van het werk is de één-tegen-één met de back. Voetbaltactics.nl beschrijft buitenspelers als snelle spelers die goed zijn in de 1 tegen 1 en met schijnbewegingen hun man proberen te passeren. Daarna heeft hij twee wegen.

• Buitenom. Hij gaat langs de back op de lijn en geeft de voorzet of legt de bal terug vanaf de achterlijn.
• Naar binnen. Hij snijdt richting de zestien en schiet, of speelt de bal in de half-space of zone 14.

Ook zonder balcontact doet de buitenspeler iets. Door breed te blijven houdt hij de back van de tegenstander vast. Die kan dan niet inschuiven, en in het centrum ontstaat ruimte voor de middenvelders en de spits.

Rechtsbuiten, linksbuiten, vleugelspits

Je hoort in het Nederlands verschillende woorden voor dezelfde plek.

• Buitenspeler is het gewone woord op het veld en in tactiekblogs.
• Rechtsbuiten en linksbuiten zijn de oude, nog altijd gangbare namen per kant. Nederlandse Wikipedia noemt ze ook vleugelspelers, die veelal langs de zijlijn spelen en de voorzetten naar het midden geven.
• Vleugelspits en vleugelaanvaller noemt voetbaltactics.nl als andere namen voor dezelfde positie. Vlaamse uitleg gebruikt ook flankaanvaller.

Het rugnummer volgt de Nederlandse nummering van de 4-3-3 uit het overzicht van posities in het voetbal: de 7 rechts, de 9 in de spits, de 11 links. Dat klopt niet meer altijd. Voetbaltactics.nl wijst erop dat je nu ook rechtsbenige linksbuitens met de 7 ziet, juist omdat buitenspelers vaak op de andere kant staan. Arjen Robben droeg bij Oranje de 11, ook als rechtsbuiten.

Klassieke en omgekeerde buitenspelers

De klassieke buitenspeler speelt aan de kant van zijn beste been: een rechtsbenige rechts, een linksbenige links. Voetbaltactics.nl omschrijft de echte buitenspeler als iemand die breed staat, de bal ontvangt en buitenom wil gaan. Zijn natuurlijke partner is een spits die goed is in de lucht.

De omgekeerde buitenspeler, in het Engels de inverted winger, speelt op de "verkeerde" kant: een linkspoot rechts, een rechtspoot links. Volgens voetbaltactics.nl richt dat de acties naar binnen, maakt het ruimte voor de opkomende back en geeft het meer schietkansen. Arjen Robben is het schoolvoorbeeld. Zijn actie is zo bekend dat voetbaltactics.nl er een aparte les van maakt: je moet de back op het verkeerde been zetten. De back moet geloven dat je buitenom gaat, en dan trek je naar binnen.

Let op het woordgebruik. "Op het verkeerde been zetten" betekent in het Nederlands dat je de verdediger misleidt, niet dat de buitenspeler op de andere flank staat. Voor die buitenspeler zeg je gewoon dat hij "op de verkeerde kant" of "omgekeerd" speelt.

De Nederlandse buitenspelers

Piet Keizer was de linksbuiten van de gouden voorhoede van Ajax. Toen Rinus Michels overstapte op een 4-2-4, werd Keizer volgens Wikipedia linksbuiten met de 11. Met Ajax won hij drie keer op rij de Europacup I, van 1971 tot en met 1973. Hij stond in de schaduw van Johan Cruijff, met wie hij het zogeheten koningskoppel vormde. Zijn handelsmerk was de schaarbeweging.

Marc Overmars was de snelheid zelf. Wikipedia noemt zijn bijnamen Speedy Gonzales en TGV. Met Ajax won hij in 1994-95 de Champions League en werd hij ongeslagen kampioen. Daarna speelde hij bij Arsenal onder Arsène Wenger. Voor Oranje kwam hij tot 86 interlands en 17 goals.

Arjen Robben was de linksbenige rechtsbuiten bij uitstek. In de Champions League-finale van 2013 gaf hij voor Bayern München de assist voor de 1-0 van Mario Mandžukić en maakte hij in de 89e minuut zelf de winnende 2-1. Op het WK 2014 scoorde hij drie keer en kreeg hij de Bronzen Bal. Hij speelde 96 interlands en scoorde 37 keer.

Cody Gakpo is de moderne variant. Wikipedia noemt hem linksbuiten, maar hij kan ook rechts en in de spits spelen. Op het WK 2022 scoorde hij in alle drie groepswedstrijden, als eerste Oranje-speler ooit die in zijn eerste drie WK-duels scoorde.

Buitenspeler en back

De buitenspeler en de back achter hem werken als duo. Snijdt de buitenspeler naar binnen, dan ligt de ruimte langs de lijn open voor een overlappende back. De back van de tegenstander staat dan tegen twee man: een overtal op de flank. Blijft de buitenspeler breed, dan kan de back binnendoor lopen of naar het middenveld schuiven als inverted back.

Voetbaltactics.nl ziet die rolwisseling als dé verandering op de vleugel: steeds vaker pakt de back de zijlijn en speelt de buitenspeler aan de binnenkant. Speelt een ploeg met drie centrale verdedigers, dan nemen wingbacks de breedte over. Van Gaal deed dat met Oranje op het WK 2014 in een 3-5-2.

Hoe de buitenspeler in formaties past

• In de 4-3-3 is de buitenspeler een vaste waarde. Nederlandse Wikipedia omschrijft de standaardvoorhoede als linksbuiten, centrumspits en rechtsbuiten.
• In de 4-2-3-1 staan de buitenspelers iets lager, naast de aanvallende middenvelder, en moeten ze meer terugverdedigen.
• In de 4-4-2 worden ze middenvelders op de flank. Ze geven nog wel voorzetten, maar lopen ook de hele lijn terug.
• Met drie centrale verdedigers verdwijnen echte buitenspelers vaak. Blijven ze, dan spelen ze smaller, dicht bij de spits.

Wat doet een buitenspeler zonder bal?

De moderne buitenspeler verdedigt mee. Bij hoge druk zet hij de back of de buitenste centrale verdediger van de tegenstander vast en sluit hij de pass langs de lijn af. Bij een lager blok loopt hij mee met de opkomende back. Een omgekeerde buitenspeler laat bij balverlies bovendien meer spelers in het centrum achter, wat helpt als je ploeg direct gegenpressing speelt.

Wat de cijfers laten zien

Een buitenspeler wordt afgerekend op wat hij maakt en wat hij afmaakt. Expected assists (xA) meten de kwaliteit van zijn voorzetten en teruggelegde ballen. Box entries tellen hoe vaak hij de bal in de zestien brengt. Geslaagde dribbels en xG laten zien hoe gevaarlijk hij is als hij naar binnen snijdt.

Zo herken je de buitenspelers in een wedstrijd

Kijk naar zijn voeten en zijn eerste aanname. Ontvangt de buitenspeler steeds op de lijn en gaat hij buitenom, dan kijk je naar een klassieke buitenspeler. Ontvangt hij breed maar draait hij meteen naar binnen op zijn beste been, dan speelt hij omgekeerd. Let daarna op de back achter hem. Overlapt die elke keer dat de buitenspeler naar binnen gaat, dan werkt het duo zoals bedoeld.

Wat doet een buitenspeler in het voetbal?

Een buitenspeler valt aan vanaf de zijkant van het veld. Hij probeert de back van de tegenstander te passeren en geeft daarna een voorzet of snijdt naar binnen om te schieten. Zonder bal houdt hij de verdediging breed en zet hij druk bij balverlies.

Wat is het verschil tussen een rechtsbuiten en een linksbuiten?

De rechtsbuiten speelt rechts voorin, traditioneel met de 7. De linksbuiten speelt links voorin, traditioneel met de 11. Staat een linksbenige speler rechts, zoals Arjen Robben, dan noem je hem een omgekeerde buitenspeler.

Wat is een inverted winger?

Een inverted winger is een buitenspeler op de "verkeerde" kant, een linkspoot rechts of een rechtspoot links. Hij snijdt naar binnen om te schieten of in te spelen met zijn beste been. Daardoor komt de ruimte langs de lijn vrij voor de opkomende back.

Wat is het verschil tussen een buitenspeler en een wingback?

Een buitenspeler is een aanvaller die hoog op de flank speelt. Een wingback is een verdediger in een systeem met drie centrale verdedigers die de hele flank bestrijkt, van zijn eigen zestien tot die van de tegenstander. Hij verdedigt dus veel meer.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.