Aanvallende middenvelder: de 10 die tussen de linies speelt

Een aanvallende middenvelder speelt tussen het middenveld en de verdediging van de tegenstander, achter de spits, en moet vooral kansen maken. In Nederland heet hij meestal gewoon de 10, naar het rugnummer dat bij de rol hoort.

Nederlandse Wikipedia vat het kort samen: een aanvallende middenvelder scoort en laat scoren. De Nederlandse voetbaltaal heeft er een eigen woord bij: de schaduwspits, de speler die vlak achter de spits opduikt. Wie aan de Nederlandse 10 denkt, denkt aan Dennis Bergkamp, Rafael van der Vaart en Wesley Sneijder.

Wat doet een aanvallende middenvelder?

Met bal zoekt de 10 de ruimte tussen de linies. Een lijst van uitdrukkingen uit het Nederlandse voetbalcommentaar beschrijft "tussen de linies lopen" als vrijlopen tussen de verdediging en het middenveld van de tegenstander. Daar krijgt de 10 de bal, draait hij in en geeft hij de laatste pass: een steekbal, een één-twee of een schot van rand zestien. Zijn waardevolste stuk gras ligt centraal net voor het strafschopgebied, zone 14, en in de stroken ernaast, de half-spaces. Voetbaltactics.nl ziet de nummer 10 dan ook vaak in de buurt van de zestien van de tegenstander, waar hij assists geeft en zelf scoort.

Zonder bal moet de moderne 10 meewerken. In een 4-2-3-1 zet hij vaak samen met de spits druk op de centrale verdedigers. Of hij blijft iets dieper en neemt de 6 van de tegenstander voor zijn rekening. Een 10 die niet terugloopt, laat zijn ploeg met tien man verdedigen.

De 10, spelmaker, schaduwspits

Je hoort in Nederland vier namen voor ongeveer dezelfde plek.

• Aanvallende middenvelder is de algemene term, de naam die Wikipedia en de meeste media gebruiken.
• De 10 komt van het rugnummer. Dezelfde lijst met commentaartaal noemt "nummer 10" vakjargon voor de aanvallende middenvelder (schaduwspits), die de aanvallers aanstuurt. In de klassieke Nederlandse nummering van de 4-3-3 was de 10 de middenvelder vóór de 6 en de 8, zoals je leest in het overzicht van posities in het voetbal.
• Spelmaker legt de nadruk op het spel maken. Wikipedia spreekt van de vooruitgeschoven spelmaker: de speler die in balbezit het tempo bepaalt en vooral op de helft van de tegenstander speelt.
• Schaduwspits is het typisch Nederlandse woord. Voetbaltactics.nl plaatst de schaduwspits kort achter de spitsen, traditioneel in een 4-3-3 of 3-4-3 als nummer 10.

Het Engelse "CAM" (central attacking midfielder) zie je vooral in games en scoutingdatabases. Italië zegt trequartista, Argentinië enganche. Volgens Nederlandse Wikipedia verdedigt de trequartista niet mee: zonder bal zoekt hij al ruimte voor de volgende aanval.

Drie soorten tienen

Niet elke 10 speelt hetzelfde. Grofweg zie je drie types.

• De klassieke spelmaker. Hij wil altijd de bal en bepaalt het ritme. Wesley Sneijder is het Nederlandse schoolvoorbeeld; voetbaltactics.nl noemt hem een klassieke spelmaker op 10 die het tempo van het team bepaalde. Bij Inter won hij in 2009-10 onder meer de Serie A, de Coppa Italia en de Champions League. Op het WK 2010 scoorde hij vijf keer en kreeg hij de Zilveren Bal. Met 134 interlands werd hij recordinternational van Oranje.
• De schaduwspits. Hij speelt bijna als tweede spits en loopt diep zodra de spits ruimte maakt. Dennis Bergkamp speelde volgens Nederlandse Wikipedia veelal als schaduwspits; voetbaltactics.nl noemt hem een "9,5". Bij Ajax stond hij bekend om zijn diepgang en werd hij vaak bediend door Wim Jonk. Zijn bekendste goal viel in de kwartfinale van het WK 1998 tegen Argentinië (2-1).
• De loper. Hij dicteert minder maar overbrugt grote afstanden. Voetbaltactics.nl noemt Jon Dahl Tomasson, die met Pierre van Hooijdonk bij Feyenoord de UEFA Cup won, en als moderne varianten Davy Klaassen en Guus Til.

Rafael van der Vaart zat ertussenin. Wikipedia noemt hem aanvallende middenvelder, maar hij kon ook linkshalf en schaduwspits spelen. Hij kwam tot 109 interlands.

De 10 in de Nederlandse school

Bij Ajax is het rugnummer 10 een begrip. De club zelf noemt Johan Cruijff, die als nummer tien menige wedstrijd speelde, Gerrie Mühren in de jaren zeventig en Bergkamp als gevreesde 10 in de rol van schaduwspits. Jari Litmanen was volgens Ajax de eerste vaste nummer 10, als centrale aanvallende middenvelder in het systeem van Louis van Gaal. Na hem volgden onder anderen Van der Vaart, Sneijder, Siem de Jong, Klaassen, Hakim Ziyech en Dusan Tadic.

Toch was juist Cruijff kritisch over de 10. In de 4-3-3 kan het middenveld op twee manieren staan. Met de punt naar voren speelt een 10 achter de drie aanvallers, en dan speel je volgens Cruijff eigenlijk 4-2-1-3. Met de punt naar achteren staat er één controleur voor de verdediging en wordt het 4-1-2-3. Met een 10 staan er maar twee middenvelders achter de bal, die een breedte van 60 meter moeten bespelen. Met een 6 heb je volgens hem zowel verdedigend als aanvallend een man meer. Oranje speelde op het WK 2010 wel met de punt naar voren: Mark van Bommel en Nigel de Jong achter Sneijder als 10.

Hoe de 10 in formaties past

• In een 4-2-3-1 is de 10 de centrale man van de drie achter de spits. Een dubbele controleur dekt zijn verdedigende gaten af. Dit is het systeem waarin de klassieke 10 het best overleeft.
• In een 4-3-3 met de punt naar voren speelt hij achter de spits, met een 6 en een 8 achter zich. De box-to-box middenvelder naast hem moet dan de lange loopacties maken.
• In een 4-3-3 met de punt naar achteren verdwijnt de 10 als vaste plek. Zijn werk gaat naar de twee achten in de halfspaces, de rol die Italië de mezzala noemt.
• Met een valse negen komt de spits zelf in de ruimte van de 10 en trekt hij een centrale verdediger mee.

Waarom de klassieke 10 zeldzamer werd, volgt uit Cruijffs redenering. Compacte verdedigingen en hoge pressing maakten de ruimte tussen de linies kleiner. Een 10 die niet meeverdedigt, kost je een man.

Wat de cijfers laten zien

Een aanvallende middenvelder wordt afgerekend op kansen. Expected assists (xA) meten de kwaliteit van de kansen die hij teamgenoten geeft. Shot-creating actions tellen de passes, dribbels en gewonnen vrije trappen die tot een schot leiden. Balcontacten tussen de linies en progressieve acties laten zien hoe vaak hij de bal krijgt waar het pijn doet.

Zo herken je de 10 in een wedstrijd

Kijk naar de ruimte tussen het middenveld en de verdediging van de tegenstander. De 10 is de speler die daar steeds opduikt, half ingedraaid richting doel. Hij krijgt de bal vaak met één pass van de 6 of een centrale verdediger. Let daarna op balverlies: zet hij samen met de spits druk, of zakt hij terug op de 6 van de tegenstander? Loopt hij bij een aanval nog vóór de spits de zestien in, dan kijk je naar een schaduwspits.

Wat is een nummer 10 in het voetbal?

De nummer 10 is de aanvallende middenvelder die tussen de linies achter de spits speelt. Hij geeft de laatste pass en scoort zelf. In de Nederlandse nummering van de 4-3-3 is de 10 de middenvelder vóór de 6 en de 8.

Wat is een schaduwspits?

Een schaduwspits speelt kort achter de spits, traditioneel als nummer 10 in een 4-3-3 of 3-4-3. Hij loopt diep zodra de spits ruimte maakt en duikt op in de zestien. Dennis Bergkamp is het bekendste Nederlandse voorbeeld.

Wat is het verschil tussen een 8 en een 10?

De 8 speelt naast de 6 en loopt van zestien tot zestien, met veel verdedigend werk. De 10 speelt hoger, tussen de linies achter de spits, en wordt vooral afgerekend op kansen en goals. Allebei moeten ze tegenwoordig meeverdedigen, maar de 8 maakt meer meters terug.

Wat betekent CAM in het voetbal?

CAM staat voor central attacking midfielder, de afkorting die games en scoutingdatabases gebruiken. In het Nederlands is dat de aanvallende middenvelder of de 10. Het is dezelfde rol, achter de spits en tussen de linies.

Waarom wilde Cruijff liever een 6 dan een 10?

Met een 10 staan er volgens Cruijff maar twee middenvelders achter de bal, die 60 meter breedte moeten bespelen. Met één 6 voor de verdediging en twee spelers ervoor heb je zowel verdedigend als aanvallend een man meer.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.