Schaduwspits: de aanvaller die vlak achter de spits speelt

Een schaduwspits is een aanvaller die vlak achter de spits speelt, tussen de linies van de tegenstander. Hij haalt de bal op, verbindt middenveld en aanval, bedient zijn spits en scoort ook zelf.

Nederlandse Wikipedia beschrijft hem als een teruggeschoven spits die achter de diepe spits speelt, met meestal betere techniek, en die de bal regelmatig op het middenveld komt opeisen. Voetbaltactics.nl gebruikt voor hetzelfde type ook "9,5": half spits, half middenvelder. In het Engels heet hij second striker, in Italië seconda punta. Michel Platini noemde Roberto Baggio een "negenenhalf", de kortste samenvatting van de rol.

	Schaduwspits
Waar hij speelt	Een paar meter achter en naast de spits, vaak tussen de linies
Hoofdtaak	Middenveld en aanval verbinden, de spits bedienen, van dichtbij scoren
Zonder bal	Schermt de controleur van de tegenstander af en helpt het middenveld bij een ondertal
Formaties	4-3-3 met de punt naar voren, 4-4-2, 3-5-2, 4-4-1-1
Rugnummer	Geen vast nummer; in Nederland vaak de 10
Verwante rollen	Spits, aanvallende middenvelder, valse negen, trequartista
Bekende voorbeelden	Dennis Bergkamp, Jari Litmanen, Roberto Baggio, Alessandro Del Piero, Antoine Griezmann

Een Nederlands woord met een eigen geschiedenis

In het overzicht van de voetbalposities zit de rol tussen de 9 en de 10. In Nederland ligt hij dichter bij de 10 dan in het Engels. De Engelse second striker is de tweede man in een spitsenduo. De Nederlandse schaduwspits staat volgens voetbaltactics.nl traditioneel in een 4-3-3 of 3-4-3 als nummer 10, kort achter de spitsen. Nederlandse Wikipedia schrijft dat Rinus Michels het idee begin jaren zeventig bij Ajax introduceerde, om extra druk op de tegenstander te zetten.

Taalkundige René Appel noemde het in 1994 in Onze Taal al naast de diepe spits, met "schaduwschutter" als variant. Pas op met "hangende spits". Appel beschrijft hangende spitsen als aanvallers die vooral aan de zijkant van het veld spelen. In die betekenis is een hangende spits dus geen schaduwspits.

Wat een schaduwspits doet met de bal

Hij krijgt de bal waar de spits hem niet krijgt. Terwijl de 9 op de laatste linie tegen de centrale verdedigers blijft, zakt de schaduwspits een paar meter terug in de ruimte vóór hen, neemt de bal half gedraaid aan en speelt vooruit. Een aanvaller die vanuit de voorste linie terugzakt, is lastig op te pakken, omdat geen verdediger zeker weet wiens man hij is.

Voetbaltactics.nl legt het samenspel uit. De spits maakt ruimte door in de bal te komen en aanspeelbaar te zijn, en de schaduwspits loopt dan in de diepte. Samen bezetten ze de goal, en door te kruisen in de zestien schudden ze de centrale verdedigers van zich af.

• Verbinden. Passes komen bij hem binnen; hij legt af, draait of stuurt de bal in de loop van zijn spits.
• Een keuze afdwingen. Door uit zijn positie te zakken, dwingt hij een verdediger tot een keuze: volgen en de linie verlaten, of hem overdragen aan een middenvelder. Coaches' Voice noemt Griezmann daar een meester in.
• Scoren. Hij blijft een aanvaller. Volgens voetbaltactics.nl scoorden de schaduwspitsen bij Ajax vaak meer dan de nummer 9.

Wat een schaduwspits doet zonder bal

In een 4-4-2 zijn de twee aanvallers de eerste linie van de verdediging. Een gebruikelijke verdeling: de spits zet druk op de centrale verdedigers, de schaduwspits blijft iets lager bij de controleur van de tegenstander, zodat de eerste pass door het midden niet vrij is. Tegen een middenveld van drie is hij de aanvaller die terugzakt om te helpen.

Coaches' Voice beschrijft hoe Griezmann bij Atlético Madrid lager en centraal bleef als de ploeg naar voren brak, de bal vastmaakte en passes in de loop van Luis Suárez speelde. Zo wordt de schaduwspits het eerste aanspeelpunt van de counter.

Formaties met een schaduwspits

• 4-3-3 met de punt naar voren. De Nederlandse variant: de schaduwspits is de 10 achter de centrumspits, met twee controlerende middenvelders achter zich. Volgens voetbaltactics.nl kan hij de rol zo aanvallend spelen dankzij die twee middenvelders.
• 4-4-2 (bekijk de vorm). De thuisbasis van de Engelse second striker. Coaches' Voice legt uit hoe de dubbele controleur van Atlético beide backs liet opkomen, waardoor de buitenste middenvelders naar binnen schoven en Griezmann meer ruimte kreeg om in te zakken. Staat de schaduwspits duidelijk achter zijn partner, dan noemt de Engelstalige Wikipedia de vorm een 4-4-1-1.
• 3-5-2 (bekijk de vorm). Weer twee aanvallers; de schaduwspits kan uitwijken als een middenvelder voorbij hem loopt.
• 3-4-2-1. Hier wordt de schaduwspits een van de twee 10's achter een enkele spits. Hij werkt dan vaker aan één kant, soms in de half-space.

Voorbeelden

Dennis Bergkamp speelde volgens Nederlandse Wikipedia veelal als schaduwspits. Bij Arsenal vormde hij een sterk aanvalsduo met Ian Wright. Voor Oranje scoorde hij 37 keer in 79 interlands, met als bekendste goal de 2-1 in de slotseconden van de WK-kwartfinale van 1998 tegen Argentinië: hij nam een lange bal van Frank de Boer in de lucht aan en kapte langs Roberto Ayala.

Jari Litmanen speelde bij Ajax in het seizoen 1993/94 op de positie van de 10 achter de spits. Hij scoorde 26 keer in 30 wedstrijden en werd topscorer van de Eredivisie. Met Ajax won hij daarna onder meer de Champions League van 1995. Voetbaltactics.nl wijst erop dat spitsen als Kluivert slim de ruimte voor hem maakten.

Jon Dahl Tomasson en Pierre van Hooijdonk vormden bij Feyenoord volgens voetbaltactics.nl een ijzersterk duo dat de club de UEFA Cup opleverde, met Tomasson net iets meer als aanvallende middenvelder dan als schaduwspits.

Roberto Baggio is internationaal het referentiepunt. Wikipedia noemt hem vooral een second striker, soms een aanvallende middenvelder. Hij nam bij Juventus het rugnummer 10 van Platini over en won in 1993 de Ballon d'Or. Alessandro Del Piero bij Juventus staat ook in de Nederlandse Wikipedialijst van schaduwspitsen.

Antoine Griezmann is het moderne voorbeeld. Coaches' Voice beschrijft hem als een speler die het scorend vermogen van een 9 combineert met de creativiteit van een 10.

Het verschil met verwante rollen

Nummer 10 of aanvallende middenvelder. De 10 begint op het middenveld en regisseert de aanval. De Engelstalige Wikipedia maakt het onderscheid direct: schaduwspitsen zijn minder betrokken bij het opzetten van aanvallen dan de 10 en spelen vooral een ondersteunende rol als aangever. De aanvallende middenvelder heeft vaker de bal, de schaduwspits vaker de zestien. In Nederland lopen de twee in elkaar over, zoals bij Litmanen.

Valse negen. De valse negen is de enige spits en zakt uit de voorste linie, zodat de centrale verdedigers niemand meer hebben om te dekken. Een schaduwspits zakt terug terwijl zijn spits blijft staan, dus de centrale verdedigers houden altijd een man vóór zich. De vergelijking valse negen of spits behandelt de kant van de enige spits.

Trequartista. De trequartista is een spelmaker achter de spitsen, met minder verdedigende taken. Een schaduwspits begint als aanvaller en wordt deels op goals beoordeeld. De vergelijking mezzala of trequartista legt de trequartista verder uit.

Zo herken je een schaduwspits in een wedstrijd

Kijk naar de voorste twee als zijn ploeg de bal heeft. Komt een aanvaller steeds kort in de ruimte vóór de centrale verdedigers, terwijl de ander op gelijke hoogte met de laatste man blijft, dan is de eerste de schaduwspits. Een schaduwspits draait en speelt vooruit, en komt laat in de zestien als de bal naar de flank gaat.

Wanneer een trainer kiest voor een schaduwspits

Een trainer kiest er een als hij twee aanvallers wil, of een aanvallende 10 die ook scoort. De rol werkt minder goed tegen een diep laag blok, waar de ruimte tussen de linies te klein is om in te zakken.

Wat is een schaduwspits?

Een aanvaller die vlak achter de spits speelt, tussen middenveld en aanval. Hij haalt de bal op, bedient de spits en komt zelf tot scoren. Hij heeft meestal meer techniek dan de diepe spits.

Wat is het verschil tussen een schaduwspits en een nummer 10?

De 10 begint op het middenveld en organiseert de aanval. De schaduwspits begint als aanvaller, is minder bezig met het opzetten van het spel en moet ook scoren. In Nederland speelt de schaduwspits vaak met rugnummer 10, dus de twee lopen in elkaar over.

Wat betekent 9,5 in het voetbal?

Een 9,5 is een aanvaller die tussen de nummer 9 en de 10 in speelt: een spits die meevoetbalt en terugzakt om de bal te halen. Voetbaltactics.nl noemt Dennis Bergkamp en Robin van Persie als voorbeelden. Platini's "negenenhalf" voor Baggio betekent hetzelfde.

In welke formatie speelt een schaduwspits?

In Nederland vooral in de 4-3-3 met de punt naar voren, als 10 achter de centrumspits. Internationaal vooral in de 4-4-2 en de 3-5-2, de systemen met twee spitsen. Staat hij duidelijk achter zijn partner, dan wordt de 4-4-2 vaak een 4-4-1-1 genoemd.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.