3-4-3-formatie: van Cruijffs ruit tot de wingbacks van Conte

De 3-4-3 is een formatie met drie centrale verdedigers, twee wingbacks, twee centrale middenvelders en drie aanvallers. Met hoge wingbacks val je aan met vijf spelers over de hele breedte; zonder bal wordt het een 5-4-1 of 5-2-3.

In Nederland heeft het getal een tweede betekenis. Wie hier 3-4-3 zegt, kan ook de ruit van Johan Cruijff bedoelen: drie verdedigers, een middenveld in de vorm van een ruit en drie aanvallers. Die variant lijkt nauwelijks op de 3-4-3 met wingbacks die Antonio Conte bij Chelsea beroemd maakte. Dit artikel behandelt beide, want ze delen alleen het getal.

De 3-4-3 met wingbacks, speler voor speler

De drie centrale verdedigers. De middelste organiseert de linie en neemt de spits. De twee buitenste moeten meer kunnen dan verdedigen. Met bal dribbelen ze in naar het middenveld en spelen ze passes naar de aanvallers. Zonder bal worden zij naar de zijlijn getrokken. Lees meer over deze familie van systemen in ons stuk over drie centrale verdedigers en over de rol van de centrale verdediger.

De wingbacks. De wingbacks zijn de enige spelers die de volledige breedte aan hun kant bewaken. Aanvallend houden ze de zijlijn bezet, lopen ze over of onderdoor en komen ze aan de tweede paal voor voorzetten. Zonder bal zijn ze de vierde en vijfde verdediger. Geen positie in dit systeem vraagt meer loopvermogen.

De twee centrale middenvelders. Een dubbele controleur verbindt de achterste drie met de voorste drie. Hij krijgt de bal van de centrale verdedigers, verplaatst het spel van de ene wingback naar de andere en speelt vooruit in de voeten van de aanvallers. Zonder bal is hij de enige centrale bescherming voor de verdediging. Vaak is één van de twee een echte controleur en de ander een beweeglijker passer.

De voorste drie. Er zijn twee gangbare versies. In de smalle spelen twee aanvallende middenvelders achter één spits, vaak genoteerd als 3-4-2-1. In de brede staan twee buitenspelers naast de centrumspits. Een derde optie is een valse negen die uitzakt om een centrale verdediger uit de linie te trekken.

Cruijffs 3-4-3 met de ruit

De Nederlandse 3-4-3 ontstond uit een tactische redenering. Volgens voetbaltrainer.nl speelden in de jaren tachtig vrijwel alle tegenstanders van Ajax 4-4-2 met twee spitsen. Cruijff zette daarom drie verdedigers neer. Drie tegen twee spitsen gaf hem achterin een man extra. Zo werd de 4-3-3 een 3-4-3 met een ruit op het middenveld.

In die ruit stond een nummer 10 achter drie aanvallers. In een citaat op voetbaltrainer.nl noemt Cruijff John Bosman bij Ajax en Bakero bij Barcelona als spelers die die rol vulden. Het ging minder om dribbelaars dan om spelers die goed konden kaatsen en koppen. Toen tegenstanders weer met drie aanvallers gingen spelen, pleitte Cruijff in een 4-3-3 voor een nummer 6 in plaats van een 10, omdat je daarmee zowel verdedigend als aanvallend een man meer hebt.

Voetbal International vatte zijn voorkeur na zijn overlijden samen als de 4-3-3 met de punt naar achteren of de 3-4-3 met een ruit op het middenveld. Het idee: zo veel mogelijk linies en driehoekjes, zodat de balhouder altijd opties heeft. Die lijn loopt terug naar het totaalvoetbal. Bij de aanstelling van trainer Míchel schreef hetzelfde blad dat de ruit van Cruijff terug is bij Ajax.

Hoe de 3-4-3 met wingbacks aanvalt

Het kerngetal is vijf. Met beide wingbacks hoog en drie aanvallers voor de bal bezet je elke verticale baan van het veld, tegen een viermansverdediging. Er moet dus iets wijken: of een back wordt naar binnen getrokken en de wingback komt vrij, of hij blijft breed en er ontstaat een gat tussen hem en zijn centrale verdediger.

De smalle versie zoekt overtal in het centrum. Twee aanvallende middenvelders achter een spits geven drie spelers tussen het middenveld en de verdediging van de tegenstander. De brede versie rekt het veld juist op: buitenspelers en wingbacks combineren aan de buitenkant en maken het midden vrij.

De opbouw begint bij de drie centrale verdedigers. Tegen twee spitsen is er achterin altijd een vrije man, precies de logica die Cruijff al hanteerde.

Hoe hij verdedigt en druk zet

Zonder bal zakken de wingbacks in tot een vijfmansverdediging. Zakken ook de buitenste aanvallers terug, dan krijg je een 5-4-1 met twee compacte linies. Blijven ze hoog, dan verdedig je in een 5-2-3 en houd je drie spelers klaar om druk te zetten of te counteren.

Die vorm past bij druk zetten aan de zijkant. Zodra de bal op de zijlijn is, kan de wingback naar de back van de tegenstander stappen en de buitenste centrale verdediger naar de buitenspeler, met nog vier man in de linie erachter. De dubbele controleur en de drie centrale verdedigers vormen bovendien een stevige restverdediging tegen counters door het centrum.

Wie hem beroemd maakte

Het bekendste moderne voorbeeld is het Chelsea van Antonio Conte. Na nederlagen tegen Liverpool en Arsenal stapte Conte volgens de Premier League in speelronde 7 van 2016/17, uit bij Hull City, over van een 4-1-4-1 naar een 3-4-3. Marcos Alonso en Victor Moses speelden als wingbacks, Eden Hazard en Willian kwamen in balbezit centraal achter de spits. Chelsea won met 2-0 en Hull kreeg maar drie schoten binnen de zestien. Volgens Wikipedia werd Chelsea met dit systeem dat seizoen kampioen van de Premier League.

Voor Nederlanders blijft de 3-4-3 ook het Ajax en Barcelona van Cruijff. Dat waren twee totaal verschillende ideeën onder hetzelfde getal: Conte zocht breedte via wingbacks, Cruijff zocht driehoeken via een ruit.

Sterke en zwakke punten

Sterk zijn de balans en de aantallen. Vijf aanvallers gaan mee, terwijl drie centrale verdedigers en twee middenvelders achter de bal blijven. Een smalle voorhoede kan na balverlies direct druk zetten, omdat de spelers al dicht bij elkaar staan.

De zwakke plekken zitten op dezelfde plaatsen. Drie centrale verdedigers bestrijken minder breedte dan vier, dus snelle counters langs de zijkant doen pijn, zeker met hoge wingbacks. Twee centrale middenvelders kunnen tegen een middenveld van drie in ondertal raken. En als de wingbacks moe worden, valt de 3-4-3 terug tot een passieve 5-4-1.

Hoe je hem herkent en bespeelt

Kijk naar de vleugels. Als één speler per kant de hele flank bestrijkt en de centrale verdedigers breed gaan staan bij een uittrap, is het een systeem met drie centrale verdedigers. Zie je twee centrale middenvelders en drie aanvallers daarvoor, dan is het een 3-4-3. Zie je één speler voor de verdediging, één achter de spitsen en twee daartussen, dan kijk je naar de ruit.

Om hem te bespelen pin je de wingbacks vast. Een aanvaller die hoog en breed blijft, dwingt de wingback te verdedigen. Snelle spelverplaatsingen rekken een achterlinie van drie op. En een middenveld van drie kan de dubbele controleur overbelasten. Een 4-3-3 met hoge buitenspelers doet dat allemaal vanzelf.

Wat is het verschil tussen een 3-4-3 en een 3-5-2?

Beide spelen met drie centrale verdedigers en twee wingbacks. De 3-4-3 heeft twee centrale middenvelders en drie aanvallers; de 3-5-2 heeft drie centrale middenvelders en twee spitsen. De 3-4-3 is meestal de aanvallendere van de twee.

Wat is de ruit van Cruijff?

Een 3-4-3 waarbij het middenveld een ruit vormt: één speler voor de verdediging, twee opzij en een nummer 10 achter drie aanvallers. Cruijff koos volgens voetbaltrainer.nl voor drie verdedigers omdat tegenstanders met twee spitsen speelden. Het doel was balbezit via driehoeken, niet breedte via wingbacks.

Is de 3-4-3 een verdedigend systeem?

Niet in balbezit. Met hoge wingbacks val je aan met vijf man. Zonder bal ontstaat een vijfmansverdediging, dus je kunt diep verdedigen als het moet, maar de vorm is gebouwd om aan te vallen.

Welke spelers zijn het belangrijkst in een 3-4-3?

De wingbacks, omdat zij in hun eentje een hele flank bestrijken. Daarnaast de twee centrale middenvelders, die tegen een middenveld van drie het ondertal moeten opvangen.

Bekijk deze positie op het tactiekbord.